Chociaż pokwitanie jest zjawiskiem fizjologicznym, pociąga za sobą poważne emocjonalne konsekwencje: dla dzieci zbyt dorosłe ciało jest przyczyną wstydu i upokorzenia.

Kiedy miałam 12 lat, mój nauczyciel garncarstwa zaprosił mnie do siebie na imprezę. Wcześniej przez jakiś rok w ramach zajęć pozaszkolnych uczyłam się lepić garnki w jego pracowni i bardzo mi schlebiało, że byłam traktowana jak dorosła. Ku mojej irytacji, starsza siostra postanowiła iść ze mną na przyjęcie w charakterze przyzwoitki – i słusznie, ponieważ na miejscu zastałyśmy dziką orgię. Siostra szybko wyprowadziła mnie za drzwi i spytała gospodarza, po co u licha zapraszał tak młodą dziewczynkę. – Myślałem, że ma 18 lat – odparł.

Jego pomyłka była poniekąd zrozumiała. Pod koniec lat 60. mało która uczennica podstawówki była wzrostu dorosłej osoby – tak jak ja – lub miała inne widoczne atrybuty kobiecości. Znacznie więcej dziewczyn przypominało moją drobniutką przyjaciółkę z Japonii, która kupowała jeszcze dziecięce buty i wyglądała na dziesięć lat młodszą ode mnie.

W obecnych czasach to ona byłaby wyjątkiem, a ja nie zostałabym już kluczową (wyłącznie z uwagi na wzrost) zawodniczką drużyny koszykarskiej. Dziewczynki w Wielkiej Brytanii, jak i w całym rozwiniętym świecie, dojrzewają dziś w coraz młodszym wieku.

Wyniki najnowszych badań, przeprowadzonych na próbie tysiąca duńskich dzieci przez profesora Andersa Juula, pediatrę endokrynologa z Uniwersytetu w Kopenhadze, wskazują, że średni wiek, w którym u dziewcząt zaczynają rozwijać się piersi – co jest pierwszą oznaką zbliżającego się dojrzewania – między 1991 a 2006 rokiem obniżył się z 10,88 do 9,86 roku. Na każdą zmartwioną 14-latkę, która wciąż wypycha swój stanik skarpetkami, przypada dziś zawstydzona, czerwieniąca się ośmiolatka, prowadzona przez mamę do przymierzalni w dziale z bielizną.

Być może dziewczynki te chodziły na obcasach od trzeciego roku życia, jak Suri Cruise. Być może oglądały nieodpowiednie programy w telewizji. Ale osiągnięcie widocznej fizycznej dojrzałości we wczesnym wieku wciąż jest rzeczą kłopotliwą, zarówno dla samych dzieci, jak i ich rodziców. – Dzieci powinny się skupiać na nauce i spędzać czas z przyjaciółmi – mówi psycholog edukacyjna Madelene Portwood z Durham University. – A kiedy dojrzewają, czują presję, by zachowywać się jak dorośli.

Wczesne pokwitanie jest zjawiskiem fizjologicznym, ale ma istotne emocjonalne konsekwencje dla dziewczynek uwięzionych w ciałach dorosłych kobiet. Są one o głowę wyższe od chłopców w ich wieku – u dziewcząt najpierw rosną piersi i dochodzi do skoku wzrostu, a później pojawia się okres, podczas gdy u chłopców jest odwrotnie: najpierw powiększają się genitalia i zwiększa się potliwość pod pachami, a dopiero potem następuje gwałtowny wzrost. Ostatnim etapem procesu pokwitania, po którym młodzieniec wreszcie może „zakomunikować” światu swą męskość, jest mutacja głosu.

Wszystkie te fazy rozpoczynają się coraz wcześniej zarówno u chłopców, jak i dziewcząt, a ostatnimi czasy owo przyspieszenie nabrało szaleńczego tempa. W XVIII wieku, kiedy Bach prowadził chór w Lipsku, chłopcy najczęściej przechodzili mutację jako 18-latkowie. Dziś kierownicy chórów mają kłopot ze znalezieniem sopranistów w wieku powyżej 13-14 lat.

W czasach wiktoriańskich rodzice na ogół nie musieli się martwić, że ich córki zajdą w ciążę w wieku 12 lat, ponieważ dojrzewały jako piętnastolatki – tuż przed osiągnięciem wieku, w którym można było wydać je za mąż. Obecnie średni wiek, kiedy u dziewczynki pojawia się pierwsza miesiączka, wynosi 13,1 roku.

W ciągu ostatnich 15 lat obniżył się on o 3 miesiące, podobnie jak przeciętny wiek, w którym zaczynają dojrzewać chłopcy, szacowany obecnie na 11,66 roku. Na szczęście wcześniejsze pokwitanie samo w sobie nie jest powodem do paniki, twierdzi profesor David Bainbridge, zoolog z Cambridge University i autor książki „Naturalna historia nastolatków”. – To skutek lepszej diety. Proces dojrzewania jest wywoływany przez gonadoliberynę, hormon stymulujący wydzielanie gonadotropiny. Daje ona sygnał przysadce mózgowej, która wypuszcza neuroprzekaźniki działające bezpośrednio na jajniki lub jądra.

Pod tym względem jesteśmy podobni do świń, których dojrzewanie można kontrolować przy pomocy tuczenia, choć nie u wszystkich zwierząt funkcjonuje to tak samo. W przypadku krów proces dojrzewania stymuluje przebywanie wśród innych dorosłych osobników. Owce potrzebują do tego obecności barana. Jeleń zaś nie zacznie dojrzewać, dopóki nie przeżyje dwóch zim – wyjaśnia naukowiec.

Wydaje się, że kluczowym czynnikiem u ludzi jest waga, choć pewną rolę grają też geny. Zmiany hormonalne rozpoczynają się szybciej u lepiej odżywionych, wyższych i cięższych osób. Niewykluczone, że nawet waga w niemowlęctwie przekłada się na wcześniejsze dojrzewanie.

Dojrzewanie

- okres życia między dzieciństwem, a dorosłością, charakteryzujący się przeobrażeniami w budowie i wyglądzie ciała (dojrzewanie biologiczne), psychice - kształtowaniu osobowości (dojrzewanie psychiczne), postawach wobec własnej i drugiej płci (dojrzewanie psychoseksualne), pełnieniu roli społecznej (dojrzewanie społeczne).

Dojrzewanie jest uzależnione od czynników genetycznych, płciowych, środowiskowych, klimatycznych, kulturowych. Nazywane jest również “adolescencją” i “moratorium psychospołecznym”.

Przygotowawcza faza przedpokwitaniowa (prepubertalna) – trwa około 2 lata, początek pokwitania ma przebieg utajony i rozpoczyna się między 6 a 8 rokiem życia, stopniowo nasilając się.

Faza dojrzewania właściwego (pubertalna) – trwa około 4 lat, pomiędzy 12. a 16. rokiem życia.

Popokwitaniowa faza dorastania (postpubertalna) - w większości przypadków ma miejsce między 18. a 25. rokiem życia.

Problemy okresu dojrzewania

Medyczne

W związku z wahaniami poziomu hormonów, a zwłaszcza androgenów, często pojawia się potliwość, oraz zmiany skórne w postaci trądziku młodzieńczego.

Częsta w tym wieku jest depresja (np. w wyniku braku akceptacji w grupie rówieśniczej).

U dziewcząt może wystąpić anoreksja i bulimia.

Gwałtowny wzrost przyczynia się do osłabienia układu odpornościowego,

Psychospołeczne

Potrzeba akceptacji w grupie rówieśniczej (a także również ciekawość, uczucie “dorosłości” lub inny czynnik psychologiczny) może skłaniać nastolatków do zainteresowania używkami (alkohol, papierosy, narkotyki)

Duża potrzeba niezależności zachęca młodzież do buntu przeciwko rodzicom, wyrażanego np. przez uczestnictwo w subkulturach młodzieżowych, wagary, konflikty z prawem bądź zainteresowanie sektami.

Narastający popęd seksualny może wywoływać poczucie winy, zwłaszcza u młodzieży wychowanej w konserwatywnym środowisku.

Co pocieszające, wydaje się, że istnieje pewna granica, poniżej której wiek pokwitania nie schodzi. W Holandii – gdzie występuje najwyższa średnia wzrostu w Europie – średni wiek pierwszej miesiączki u dziewcząt ustabilizował się na poziomie około 13 lat. Podobnie stanie się najpewniej i w innych krajach.

Bardziej niepokojące jest wczesne powiększanie się piersi u dziewcząt, nieraz następując na długo przed właściwym dojrzewaniem. Może mieć ono to samo podłoże, co zaburzenia rozwoju genitaliów u chłopców, których odsetek również ostatnio wzrasta. – Sześć procent noworodków płci męskiej rodzi się z niezstąpieniem jąder, a jeden procent ze zdeformowanymi penisami – mówi profesor Richard Sharpe z Wydziału Nauk o Reprodukcji Człowieka Medical Research Council w Edynburgu. – Co szósty mężczyzna ma obecnie niską liczbę plemników, a co 20 lat podwaja się liczba zachorowań na raka jądra. Coraz więcej wskazuje na to, że przyczyn tych schorzeń, podobnie jak wczesnego rozwoju piersi, należy szukać we wczesnym etapie życia. Nie wiemy jednak, o jakie konkretne czynniki chodzi.

Badane są różne hipotezy. Już od 20 lat wiadomo, że skażenie wody pitnej estrogenami z pigułek antykoncepcyjnych i leków hormonalnych powoduje hermafrodytyzm u ryb. Sharpe wskazuje jednak, że zanim woda trafia do kranu, przepuszczana jest przez filtry węglowe, więc pozostaje w niej tylko nieznaczna ilość estrogenu. Pewien wpływ mogą mieć również naturalne roślinne fitoestrogeny, w tym olejek z drzewa herbacianego, wykorzystywany w specyfikach na wszy. Podejrzane są także parabeny – środki konserwujące zawarte w szamponach i emulsjach do opalania. Okazuje się więc, że ochrona dzieci przed swędzeniem i oparzeniami słonecznymi może mieć groźne skutki uboczne.

Kolejnym domniemanym winowajcą jest bisfenol A. Związek ten wchodzi w skład plastikowych butelek, również tych do karmienia dzieci. Sharpe uważa jednak, że groźniejsze mogą być ftalany, związki chemiczne, dzięki którym plastik jest miękki, trwały i przezroczysty.

Cokolwiek powoduje przedwczesny rozwój piersi i inne anatomiczne anomalie – a Sharpe nie chce zdradzać wyników badań, które zostaną opublikowane jeszcze w tym roku – coraz więcej dzieci przeżywa upokorzenia, ponieważ wyglądają jak dorośli, mimo że chodzą jeszcze do podstawówki. Rodzice mogą starać się opóźnić początek pokwitania, pilnując diety i wagi swych dzieci, ale niektóre z nich i tak dojrzewają zbyt szybko. Do takich dzieci należy odnosić się z troską i dużą delikatnością, zarówno w domu, jak i w szkole.

Podczas gdy fizyczny rozwój bywa przedwczesny, wydaje się, że mózg ma swój stały harmonogram. – Specyficzne zmiany w mózgu, jakie następują w okresie dojrzewania, nie są efektem działania hormonów, ale niezależnym procesem – mówi profesor Bainbridge. – Dążenie do autonomii, bardziej złożone rozumowanie i zdolność do myślenia o innych ludziach – to wszystko rozpoczyna się w wieku 12-14 lat, i tak było zawsze. Jedyna różnica jest taka, że kiedyś następowało to przed pokwitaniem, a teraz już po.

Dzieci uwięzione w ciałach dorosłych nie mają lekko, czego sama doświadczałam. Dziś jednak odczuwają one jeszcze większą presję, by zachowywać się jak dojrzali ludzie. – Musiałem zmienić swoje metody pracy z dziećmi – mówi Portwood, – bo nie tylko wcześniej rozwijają się fizycznie i seksualnie, ale też emocjonalnie są dużo bardziej wrażliwe niż 20 lat temu. Kiedy trzymały się z tą samą paczką przyjaciół od przedszkola do liceum, mogły liczyć na większe wsparcie. Teraz częściej się przeprowadzają i mają rzadszy kontakt z dalszą rodziną, co przekłada się na wyższy odsetek zaburzeń zdrowia psychicznego, w tym także przypadków anoreksji i samobójstw wśród nastolatków.

W większości szkół podstawowych w Wielkiej Brytanii w damskich łazienkach pojawiły się już sanitarne kosze na śmieci (m.in. na podpaski). Ale to nie wystarczy. Potrzeba też szkolnych terapeutów pomagających dzieciom, które cierpią, ponieważ wyglądają na starsze, niż są w rzeczywistości. Rodzice również powinni być roztropni i nie traktować ich jak typowych nastolatków. –Muszą brać pod uwagę ich emocjonalny, a nie fizyczny rozwój – podkreśla psycholog. – Dzieci w wieku 10, 11, 12 lat mogą wyglądać jak dorośli, ale nie należy się do nich zwracać jak do starszej młodzieży. Nie można też pozwalać im nosić ubrań dla dorosłych.

Ani też, bez dwóch zdań, uczestniczyć w orgiach.

Cassandra Jardine

Wyzywające stroje (na które często składa się sama bielizna), ostry makijaż, ale przede wszystkim – śmiałe teksty. Taki wizerunek to już nie tylko patent Madonny. Lady Gaga, Rihanna, Lily Allen – idolki nastolatek, a często po prostu dzieci, śpiewają o seksie i o tym, jak lubią niegrzecznych chłopców. Czy ich teksty i wizerunki mają duży wpływ na młodą publiczność? Psychologowie orzekli, że tak.

Choć śpiewające idolki są już jak najbardziej dorosłe, ich fanki niestety – nie zawsze. Dlatego psychologowie w Wielkiej Brytanii zwracają uwagę, że słuchanie ich piosenek może przyczynić się do podejmowania zbyt wczesnej decyzji o rozpoczęciu życia seksualnego.

W swoich utworach Lady Gaga czy Rihanna promują ideę kobiety posiadającej kontrolę nad mężczyzną, dostającej od niego wszystkiego, czego żąda. „Rzeczywistość jest jednak inna, a dziewczęta bywają bezbronne i mogą znaleźć się w ‘ryzykownych’ sytuacjach” – ostrzega dr Jane McCartney.

Wtóruje jej dr Linda Papadopoulos, psycholog kliniczny, autorka raportu dotyczącego rozwoju seksualnego dzieci. Według niej to jasne, że na młodych ludzi bardzo wpływa to, co słyszą i widzą, a odbierane przekazy docierają do ich podświadomości.